Realizacja projektu ministerialnego "Społeczna Odpowiedzialność Nauki II" w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu

Muzykalia dawnej biblioteki szkolnej Zgromadzenia św. Urszuli we Wrocławiu. Upowszechnienie zasobu

Projekt realizowany od 2 grudnia 2024 r. do 1 marca 2026 r.

Projekt finansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (program Społeczna Odpowiedzialność Nauki) obejmował katalogowanie dzieł muzycznych znajdujących się w dawnej bibliotece Zgromadzenia Sióstr Urszulanek Unii Rzymskiej we Wrocławiu.

Urszulanki, od początku swojej obecności w mieście kojarzone z działalnością ewangelizacyjną i edukacyjną, po osiedleniu się w stolicy Śląska powołały szkołę żeńską, w której kształciły dziewczęta z różnych środowisk i wyznań. Rozbudowana działalność edukacyjna pozwoliła zgromadzeniu uniknąć kasaty po wprowadzeniu królewskiego dekretu o sekularyzacji w 1810 r. Pomimo późniejszych trudności i ograniczeń nakładanych przez władze, urszulanki nieprzerwanie rozwijały swoją misję dydaktyczną.

Szkoła oferowała nie tylko nauczanie przedmiotów ogólnokształcących, lecz także edukację praktyczną, kształcenie językowe oraz intensywną edukację muzyczną. O skali tej ostatniej działalności świadczy obszerna kolekcja nut przekazana do Biblioteki Uniwersyteckiej, często zawierająca liczne adnotacje użytkowe. Uczennice uczestniczyły w zajęciach chóru szkolnego, współtworzyły oprawę muzyczną liturgii oraz angażowały się w życie muzyczne szkoły, czego wyrazem są liczne rękopiśmienne zbiorki pieśni. Znaczenie muzyki w procesie kształcenia potwierdza również funkcjonowanie szkolnej pracowni muzycznej.

W ramach projektu komputerowo opracowano i udostępniono w międzynarodowych bazach bibliotecznych 250 druków nutowych oraz 100 rękopisów muzycznych. Druki katalogowano w formacie MARC21, zgodnie z obowiązującymi standardami, wzbogacając rekordy o pełen zestaw deskryptorów oraz opisy egzemplarza. Utworzone rekordy wprowadzono do katalogu Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu oraz Połączonych Katalogów Biblioteki Narodowej. Opisy rękopisów udostępniono w międzynarodowej bazie źródeł muzycznych RISM (Répertoire International des Sources Musicales).

Wśród opracowanych rękopisów znajdują się utwory takich kompozytorów, jak: Joseph Stein, Peter Piel, Ignatz Troumihler, Peter Griesbacher, Franz Schubert, Ludwig van Beethoven, Kaspar Aiblinger i Adam Krieger. Polskie akcenty reprezentują kolędy i hymny w języku polskim, w tym szczególnie cenny hymn „Boga Rodzico Dziewico” do słów Juliusza Słowackiego. Kolekcję uzupełniają dwie pieśni ku czci św. Urszuli: polski Marsz urszulański oraz niemiecka pieśń St. Ursula, wpisana starannym pismem na karcie ozdobionej przedstawieniem zabudowań klasztornych.

Podobnie zróżnicowany jest zbiór druków muzycznych. Oprócz publikacji lokalnych obejmuje on wydawnictwa o zasięgu ogólnoeuropejskim. Dominuje repertuar religijny, lecz obecne są również utwory świeckie, w tym podręczniki gry na fortepianie, flecie, lutni i gitarze.

Kolekcja obejmuje materiały powstałe od połowy XIX w. do lat czterdziestych XX w. Podobnie jak w poprzednich edycjach projektu, w wielu obiektach zachowały się charakterystyczne znaki proweniencyjne: ekslibrisy, dawne sygnatury oraz adnotacje własnościowe sióstr.

Realizacja projektu i jego medialne upowszechnienie przyczyniły się do poszerzenia wiedzy o historii edukacji muzycznej młodzieży we Wrocławiu, a także stały się impulsem do podejmowania nowych badań w tym obszarze. Dzięki zapewnieniu otwartego dostępu do opisów w katalogach komputerowych i międzynarodowych bazach danych cały opracowany zbiór stał się wartościowym i łatwo dostępnym źródłem wiedzy.

Tekst:
Mirosław Osowski, Oddział Zbiorów Muzycznych BUW

Upowszechnienie przedwojennych dysertacji Uniwersytetu Wrocławskiego w katalogu online BUWr

Projekt realizowany od 2 grudnia 2024 r. do 1 marca 2026 r.

W 2024 roku Biblioteka Uniwersytecka otrzymała finansowanie w wysokości 33 579,00 zł na realizację projektu: Upowszechnienie przedwojennych dysertacji Uniwersytetu Wrocławskiego w katalogu online BUWr, finansowanego w ramach programu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Społeczna Odpowiedzialność Nauki II – wsparcie dla bibliotek naukowych. Retrospektywnego i kompleksowego opracowania komputerowego wybranych pozycji podjęli się pracownicy Oddziału Dokumentacji Śląsko-Łużyckiej Biblioteki.

Uniwersytet Wrocławski powstał w 1811 roku w wyniku połączenia katolickiej Akademii Leopoldyńskiej (założonej w 1702 r.) oraz protestanckiej Viadriny (założonej w 1506 r. we Frankfurcie nad Odrą). Początkowo funkcjonował pod nazwą Königliche Universität zu Breslau (w akcie fundacyjnym jako Universitas Litterarum Wratislaviensis), a w 1911 roku został przemianowany na Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau. Uczelnia działała nieprzerwanie do stycznia 1945 roku.

Pierwsze obrony prac doktorskich odbyły się już w 1812 roku, natomiast ostatnie — w 1944. W czasie II wojny światowej, gdy druk prac bywał utrudniony, dysertacje składano również jako maszynopisy w formacie A4.

Przedwojenne dysertacje doktorskie i habilitacyjne znajdujące się w zbiorach BUWr pochodzą głównie (choć nie wyłącznie) z dwóch źródeł: z zachowanych zasobów Königliche und Universitätsbibliothek oraz Stadtbibliothek. Dysertacje z dawnej Biblioteki Miejskiej miały pierwotnie tworzyć część kolekcji Wratislavianów — przedwojennego zbioru druków dotyczących Wrocławia, uporządkowanego rzeczowo i oznaczonego sygnaturami rozpoczynającymi się od liter Ya, Yb, Yc („Ygreki”). Prace doktorskie stanowiły uzupełnienie hasła „Uniwersytet Wrocławski”, otrzymując sygnaturę Yu. Heinrich Wendt w swoim Katalog der Druckschriften über die Stadt Breslau (1903) oraz Nachtrag (1915) nie ujął ich, ponieważ planowano przygotowanie osobnego katalogu — który ostatecznie jednak nie powstał.

Po wojnie dysertacje włączono do zbiorów ogólnych Biblioteki Uniwersyteckiej, z wyjątkiem materiałów tematycznie związanych z profilem śląsko-łużyckim. To właśnie pozycje z dawnego Gabinetu Śląsko-Łużyckiego, obecnie stanowiące część kolekcji śląsko-łużyckiej, objęto pracami w ramach niniejszego projektu.

Do retrospektywnego opracowania komputerowego zakwalifikowano 300 tytułów dokumentów. Kryterium wyboru był brak rekordu bibliograficznego w katalogu elektronicznym Biblioteki Narodowej (od 2024 r. BUWr współpracuje z BN w ramach wspólnego środowiska katalogowego). Każdy nowo tworzony rekord otrzymał komplet deskryptorów oraz pełny opis egzemplarza. Konieczne było również założenie kartotek wzorcowych dla autorów dysertacji, ponieważ aż 99% z nich nie miało dotąd haseł osobowych w Bibliotece Narodowej.

Dysertacje Uniwersytetu Wrocławskiego tworzą jednolity, formalnie zunifikowany zbiór. Każdy egzemplarz to niewielka objętościowo książeczka, najczęściej pozbawiona okładki – funkcję okładki i strony tytułowej pełni zazwyczaj pierwsza strona pracy. Warunkiem dopuszczenia dysertacji do obrony było jej wcześniejsze opublikowanie drukiem — niekoniecznie jako samodzielnego wydawnictwa; dopuszczano również publikację w czasopiśmie naukowym.

Nadbitki przedstawiane do obrony wyposażano w dodatkową stronę tytułową. Od wersji książkowej różniły się jedynie paginacją, zachowując oryginalną numerację stron z czasopisma. Na stronach tytułowych nierzadko umieszczano również datę i godzinę obrony oraz nazwiska promotora, recenzentów czy dziekana wydziału.

Kolejną charakterystyczną cechą tego zbioru jest umieszczanie życiorysu autora na ostatniej lub przedostatniej stronie dysertacji; wyjątkowo rzadko pojawiał się on tuż po stronie tytułowej. Życiorysy zawierają cenne informacje biograficzne, takie jak: data i miejsce urodzenia, pełna forma imienia i nazwiska, imiona rodziców, zawód ojca, wyznanie, przebieg edukacji oraz ewentualne doświadczenia zawodowe. Dane te stanowią ważne źródło do badań nad pochodzeniem społecznym i geograficznym ówczesnych naukowców.

W grupie 300 dysertacji opracowanych w projekcie, obejmującej lata 1831-1941, dominują prace z zakresu medycyny, w mniejszym stopniu prawa i historii sztuki.

Niemal 70% autorów pochodziło z terenów historycznego Śląska, głównie z obszaru dzisiejszego Dolnego Śląska, ale także z Wielkopolski oraz różnych regionów Niemiec. Językiem większości rozpraw był niemiecki, natomiast pojedyncze prace powstały w języku łacińskim. Wśród ok. 300 prac znalazło się 14 rozpraw habilitacyjnych. Spośród około 300 autorów jedynie 17 stanowiły kobiety, co odzwierciedla realia epoki — kobiety mogły uczestniczyć w wykładach dopiero od połowy lat 90. XIX wieku, a pierwszą kobietą z doktoratem Uniwersytetu Wrocławskiego była Clara Immerwahr (1900 r.).

Ponad 70% dysertacji drukowano we Wrocławiu. Najczęściej korzystano z usług drukarni Breslauer Genossenschaftsbuchdruckerei (założonej w 1870 r.), natomiast wcześniejsze prace powstawały m.in. w oficynach Kornów lub Roberta Lucasa. Choć fraktura pozostawała popularna jeszcze na początku XX wieku, zastosowano ją jedynie w siedmiu przypadkach.

Przedwojenne dysertacje stanowią cenny materiał źródłowy dla naukowców, badaczy historii, historyków nauki oraz wszystkich zainteresowanych intelektualną kulturą regionu. Efektem projektu jest rozbudowa bazy wiedzy — uzupełnienie katalogu elektronicznego BUWr oraz poszerzenie informacji o zbiorach poprzez wprowadzenie ich do polskiego i międzynarodowego obiegu bibliograficznego i naukowego.

Tekst:
Katarzyna Grodecka, Oddział Dokumentacji Śląsko-Łużyckiej, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu