Społeczna Odpowiedzialność Nauki – program Ministerstwa Edukacji i Nauki realizowany w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu

Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu została beneficjentem środków przyznawanych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki w 2023 roku w ramach programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki – Wsparcie dla bibliotek naukowych” w wysokości 158 330 PLN zł. Otrzymane finansowanie pozwoliło na zrealizowanie 2 projektów: (1) Kolekcja księgozbioru rodziny Potockich zKrzeszowic. Rozbudowa katalogu komputerowego BUWr oraz (2) Silesiaca i Lusatica – upowszechnienie unikatowych czasopism Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu.

Pracownicy Oddziału Wydawnictw Zwartych oraz Oddziału Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Uniwersyteckiej podjęli się retrospektywnego, kompleksowego opracowania komputerowego księgozbioru z kolekcji rodziny Potockich zKrzeszowic oraz wybranych tytułów czasopism z kolekcji śląsko-łużyckiej Biblioteki.

Pierwszy z projektów zakładał wyselekcjonowanie i opracowanie 1200 egzemplarzy wydawnictw zwartych, będących częścią historycznej kolekcji rodziny Potockich z Krzeszowic. Książki te ukazywały się od początku XIX stulecia do lat 40. XX wieku.Kolekcja rodziny Potockich z Krzeszowic, aktualnie rozproszona w różnych instytucjach bibliotecznych, muzealnych i archiwalnych, jest przykładem bardzo dobrze zachowanego polskiego przedwojennego zbioru arystokratycznego. Budowana była przez rodzinę na przestrzeni ponad stulecia – od 1822 roku, kiedy to wyłoniła się linia krzeszowicka rodu Potockich, aż po rok 1946, w którym zbiory przeszły pod zarząd państwa. W latach 1948 – 1949 ich część trafiła do Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu; inne fragmenty przechowuje Biblioteka Narodowa oraz Biblioteka Jagiellońska. Zdecydowana większość pozycji należących do tej kolekcji pochodzi z okresu autonomii galicyjskiej (ok. 1867 – 1918), dzięki czemu tworzy interesujący obraz rzeczywistości literackiej i kulturowo-społecznej tamtych dni.

Statuta polskÿe crola Kazimirza w Wÿslÿci slozone / przerysował i posłowie K. Stronczyński. Warszawa: u S. Orgelbranda, około 1840.

Tematyka kolekcji jest bardzo różnorodna: odzwierciedla zainteresowania posiadaczy, ich podróże i fascynacje, ale też ówczesną sytuację polityczną. Wmiarę upływu lat zbiór wzbogacały także dary otrzymywane przez Potockich oraz depozyty pochodzące z zasobów zaprzyjaźnionych kolekcjonerów. Obejmuje on zatem pozycje z tak różnych dziedzin, jak medycyna, nauki ścisłe, historia, religia i filozofia, agronomia i hodowla zwierząt, geografia, działalność przemysłowa, ekonomia, prawo. Znaczącą część kolekcji stanowi literatura religijna idewocyjna. Zaliczają się do niej pozycje o rozmaitym charakterze – od modlitewników, zbiorów pieśni oraz pism katechetyczno-dydaktycznych, przez kazania i przemowy wygłaszane podczas ważnych uroczystości kościelnych, aż po prace historyczne bądź biograficzne poświęcone zagadnieniom religijnym, a w szczególności postaciom znanych ówcześnie duchownych oraz świętych.

Biblia, Talmud i Ewangelia / przez Eliasza Sołoweyczyka; przekł. dokonany pod kier. Xawerego Korczak Branickiego. Paryż: w Drukarni Polskiej A. Reiffa, 1879.

Uwagę zwraca również mnogość publikacji odnoszących się do życia społeczno-politycznego, prężnie rozwijającego się w dawnej Galicji oraz w samym Krakowie. Wśród zebranych dzieł znajdziemy zatem wiele mów parlamentarzystów i radnych (oraz kandydatów) czy pamfletów i odezw politycznych, ale również – robiące swą liczebnością duże wrażenie – statuty towarzystw i organizacji zajmujących się wszelkimi sferami ludzkiej działalności. Nie brak też zarówno przyjętych już ustaw, jak i proponowanych projektów praw bądź wypowiedzi w sprawach angażujących opinię publiczną. Twórcy kolekcji – Potoccy linii krzeszowickiej – byli silnie zainteresowani bieżącym życiem politycznym, jak również społeczno-towarzyskim, rozgrywającym się przede wszystkim w sferach arystokratyczno-ziemiańskich. Świadczy o tym występowanie w księgozbiorze wielu druków odnoszących się do tego rodzaju wydarzeń – choćby relacji z uroczystości rodowych, mów wygłaszanych przy takich okazjach oraz wspomnień biograficznych poświęconych ważnym postaciom ówczesnego społeczeństwa. Istotne miejsce w kolekcji Potockich zajmują dzieła, które wyszły spod piór liczących się przedstawicieli warstwy ziemiańskiej i szlacheckiej, nadającej ton rzeczywistości kulturowo-społecznej drugiej połowy XIX wieku. Warto wymienić tu choćby Stanisława Tarnowskiego. Śladem omawianych zainteresowań właścicieli kolekcji jest również bardzo znaczny udział publikacji dotyczących Krakowa i jego życia społeczno-politycznego, a szerzej – ziemi krakowskiej oraz Królestwa Galicji i Lodomerii.

Niebo i ziemia: pogadanki spisane dla panien hrabianek Róży i Zofii Potockich / Stanisław Kluczycki. Kraków: nakł. F. Kluczyckiego, 1894.

Książki składające się na kolekcję Potockich wydawane były w rozmaitych miejscach – zarówno na ziemiach polskich (czy to w pobliskim Krakowie, czy też w Warszawie, Lwowie i Wilnie), jak i za granicą – wParyżu czy Wiedniu. Przeważają wśród nich pozycje polskojęzyczne, ale nie brak też dzieł wydanych po francusku i niemiecku, po łacinie czy wjęzyku czeskim bądź rosyjskim. Warto wspomnieć, że kolekcja ta, rozbudowywana przez kolejne generacje rodu, zachowała niemal w pełni swoją integralność aż do wybuchu II wojny światowej. Zbiór odznacza się wielką wartością historyczną ikulturową, niewątpliwie może być uznany za wzorcowy przykład polskiego kolekcjonerstwa dziewiętnastowiecznego. Otrzymane środki ministerialne pozwoliły na opracowanie całości kolekcji księgozbioru rodziny Potockich z Krzeszowic, będącej w posiadaniu Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Łączna liczebność tego zbioru wynosi ponad 4 tys. egzemplarzy.

Opis obchodu uroczystości jubileuszowej 25-letniéj działalności Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie święconéj w dniu 8 Czerwca 1886 roku / skreślony na podstawie autentycznych dokumentów przez Józefa Mrazka. W Krakowie: Drukarnia "Czasu", 1887.

Założeniem drugiego z projektów było wyselekcjonowanie i komputerowe opracowanie 160 unikatowych tytułów wydawnictw ciągłych z kolekcji śląsko-łużyckiej, m.in. takich jak Katolik: pismo poświęcone nauce, przemysłowi, zabawie i wiadomościom politycznym (Mikołów 1868-1931), Niderslezje (Wrocław 1948-1950), Ober-Lausitzer Anzeiger (Rothenburg 1842-1851) czy Ober-Lausitzer Beobachter (Seidenberg 1850-1852).

O szczególnej wartości kolekcji czasopism śląskich Biblioteki Uniwersyteckiej świadczy przede wszystkim jej historyczna proweniencja. W skład zbioru wchodzą wydawnictwa dotyczące Śląska i Łużyc zwane silesiakami i lusatikami. Zbiór silesiaków tworzą wszelkie materiały treściowo związane z obszarem Śląska, biografie osób działających na Śląsku oraz polonika (publikacje wydane na Śląsku przed rokiem 1945). Lusatika to materiały dotyczące Łużyc, bez względu na język i miejsce wydania oraz wszelkie publikacje w językach łużyckich. W kolekcji śląsko-łużyckiej znajdują się druki zwarte i ciągłe wydawane od XVI wieku do 1945 roku, pochodzące z dawnej Biblioteki Uniwersyteckiej i Biblioteki Miejskiej, z powojennej rewindykacji zbiorów z terenów całego Śląska i Łużyc, z innych przedwojennych wrocławskich bibliotek oraz druki nowo wydane po 1945 roku, wpływające do Biblioteki z egzemplarza obowiązkowego, kupna, darów, wymiany krajowej i zagranicznej. Ważną pozycję stanowią druki ciągłe wydawane od XVIII wieku do chwili obecnej. Jest to największy w Polsce i na świecie zasób przedwojennej prasy polskiej wychodzącej na Śląsku. Periodyki wydawane we Wrocławiu zachowały się prawie w 100%. Kolekcja śląsko-łużycka to historyczny zbiór druków dotyczących Wrocławia nazywanych Wratislavianami. Zbiór ten pochodzi z dawnej Biblioteki Miejskiej miasta Wrocławia. Szczególnie cenne wydawnictwa ciągłe i zwarte są sukcesywnie zabezpieczane na mikrofilmach oraz cyfrowo, co pozwala na ich prezentację i upowszechnienie w Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Za kontynuacją komputerowego opracowania czasopism z kolekcji śląsko-łużyckiej przemówił fakt, że te już opracowane obiekty stanowią przykład doskonałego materiału dokumentującego dorobek kulturalny oraz rozwój nauki na terenie Śląska i Łużyc na przestrzeni kilku wieków. Ta kolekcja zawiera wiele wydawnictw rzadkich, nigdzie nie odnotowanych, co stanowi jej dodatkowy walor poznawczy. Natomiast otwarta formuła tematyczna, która nadaje tym publikacjom wymiaru interdyscyplinarnego z pewnością znajdzie swoich odbiorów zarówno w świecie naukowym jak i wśród społeczeństwa.

Zakwalifikowane do projektu ministerialnego tytuły czasopism zostały kompleksowo opracowane w programie VTLS/VIRTUA w formacie MARC21 do Narodowego Uniwersalnego katalogu NUKAT, wraz z kompletem wymaganych opisów kartoteki haseł wzorcowych (KHW) obejmujących opisy bibliograficzne instytucji sprawczych, instytucji nakładczych, hasła osobowe oraz rozwinięte hasła przedmiotowe w języku KABA tematycznie opisujące dane czasopismo. Opracowano 127 haseł KHW oraz 425 rozwiniętych haseł przedmiotowych własnego autorstwa, zmodyfikowano ogółem 41 haseł KHW oraz podpięto do rekordów bibliograficznych 1466 haseł KHW i rozwiniętych haseł przedmiotowych. W bazie lokalnej katalogu komputerowego BUWr sporządzono szczegółowe opisy zasobów według wymaganych wzorców ze wszelkimi dodatkami współwydanymi lub samoistnymi. W 160 rekordach zasobu zamieszczono 24 302 jednostki (tzn. tomy, zeszyty, numery, dodatki itd.).

Tym sposobem informacja o cennych wydawnictwach jest dostępna i promowana zarówno w wymiarze lokalnym, jak i globalnym. Umożliwi to wszystkim zainteresowanym, głównie specjalistom z zakresu historii, antropologii kulturowej i językoznawcom w kraju oraz na świecie odpowiednie przygotowanie źródeł i bibliografii do prowadzonych prac naukowych.

Podejmowane dotąd przez Bibliotekę Uniwersytecką działania służące zwiększeniu dostępu do jej zasobów przyniosły już wymierne efekty: wprowadziły w globalny obieg naukowy informacje o wielu cennych źródłach wiedzy, a zrealizowane w opisanych wyżej projektach prace przyczyniają się do zwiększenia tego zasobu. Realizacja obu projektów była możliwa dzięki finansowaniu ministerialnemu w ramach programu Społeczna Odpowiedzialność Nauki, a do obiegu naukowego trafiła informacja o 160 tytułach unikatowych wydawnictw czasopiśmienniczych z kolekcji śląsko-łużyckiej oraz o 1200 tytułach unikatowych dzieł z kolekcji rodziny Potockich z Krzeszowic.

Przykładowe czasopisma kolekcji śląsko-łużyckiej opracowane w projekcie:

Zuzanna Strześniewska-Piątek, Oddział Wydawnictw Zwartych BUWr
Ewa Grabarska, Oddział Wydawnictw Ciągłych BUWr
Monika Górska, kierownik projektów