Średniowieczny skarb wraca do Wrocławia – augustyński rękopis ponownie w zbiorach BUWr

Do Wrocławia powrócił jeden z najcenniejszych zabytków średniowiecznego piśmiennictwa – rękopis dzieł św. Augustyna z XV wieku, od lat uznawany za wyjątkowy element śląskiego dziedzictwa kulturowego. Jego ponowne pojawienie się w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu to wydarzenie o ogromnym znaczeniu zarówno dla środowiska naukowego, jak i dla całej społeczności regionu.

W minionym tygodniu w Ambasadzie RP w Paryżu odbyła się oficjalna ceremonia przekazania manuskryptu. Uczestnicy uroczystości podkreślali, że mamy do czynienia z prawdziwym „VIP-em” wśród średniowiecznych kodeksów. Rękopis, zwrócony Polsce z należnym mu szacunkiem, został przetransportowany do kraju pod opieką Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz pani Minister Marty Cienkowskiej, a następnie – po bezpiecznym przelocie do Warszawy – przewieziony do Wrocławia pod opieką dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej.

Wrocław po raz kolejny stał się miejscem, w którym to bezcenne dzieło odnalazło swoje naturalne i historyczne miejsce.

We wtorek, 17 lutego, rękopis został uroczyście powitany w siedzibie Biblioteki podczas konferencji prasowej. W wydarzeniu uczestniczyły władze BUWr, pracownicy Oddziału Rękopisów, zaproszeni goście oraz przedstawiciele mediów. Uroczystego powitania dokonali dyrektor Biblioteki, dr Dorota Siwecka, oraz prorektor ds. badań naukowych, prof. dr hab. Artur Błażejewski, który podkreślił, jak wielkie znaczenie ma odzyskanie tak cennego zabytku dla badań nad historią książki oraz dla pielęgnowania kulturowej tożsamości Śląska.

Szczególne podziękowania skierowano do dr. Antoine’a Haakera z Oddziału Rękopisów BUWr, którego wieloletnie badania porównawcze i analiza źródeł odegrały kluczową rolę w identyfikacji manuskryptu w zagranicznych zbiorach. Dyrektor Dorota Siwecka podkreśliła, że dzięki „mrówczej, niemal detektywistycznej pracy” dr. Haakera możliwe stało się dziś odzyskanie rękopisu i jego powrót do Biblioteki. Wyraziła również wdzięczność francuskiej galerii Les Enluminures za wzorową współpracę oraz podziękowała Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w szczególności Departamentowi Dziedzictwa Kulturowego, za wsparcie i zaangażowanie w proces odzyskania obiektu.

Pan Rektor zaznaczył, że to kolejny cenny obiekt odzyskany na przestrzeni lat. Podkreślił także, że kradzież nie była przypadkowa, a odnalezienie rękopisu było możliwe dzięki sprytowi i profesjonalizmowi dr. Haakera, a także dzięki pracy innych pracowników BUWr oraz fachowości bibliotekarzy.

Odzyskany kodeks jest znakomicie zachowany i liczy ponad 200 kart. Zawiera pięć dzieł św. Augustyna, w tym słynne Wyznania – uznawane za pierwszą autobiografię intelektualną w dziejach literatury. Rękopis został bardzo starannie i elegancko napisany, a jego karty zdobi trzydzieści bogato iluminowanych inicjałów. To wyjątkowo piękna kopia tekstów o ogromnym znaczeniu kulturowym i intelektualnym.

Dzieła św. Augustyna zostały wycięte z większego woluminu. Sprawca zniszczył średniowieczną oprawę rękopisu, pozostawiając w bibliotece jedynie luźną przednią okładzinę oraz karty zawierające dzieło Piotra Berchoriusa. Jego celem było zmylenie bibliotekarzy, którzy regularnie kontrolują stan zbiorów. Złodziej wiedział, że rękopis nie był szczegółowo opisany w inwentarzu i że nie posiadał mikrofilmu. Liczył więc na to, że pracownicy biblioteki uznają brak kart za efekt zniszczeń wojennych z 1945 roku lub wcześniejszych lat — co w przypadku dawnych zbiorów zdarza się stosunkowo często. Dzięki temu mógł sprzedać karty z dziełami św. Augustyna jako odrębny kodeks, a kradzież pozostała niezauważona przez wiele lat.

Szczęśliwie, rok temu pracownik Biblioteki Uniwersyteckiej, dr Antoine Haaker, zwrócił uwagę na brak fragmentów rękopisu. Pozwoliło mu to zidentyfikować proweniencję kodeksu św. Augustyna, który pojawił się w ofercie sprzedaży galerii „Les Enluminures”. Dzięki szczegółowym badaniom dr Haaker wykazał, że karty zostały wycięte już po wojnie, kiedy kodeks znajdował się w zbiorach Uniwersytetu Wrocławskiego.

Szczególne podziękowania skierowano do Sandry Hindman, właścicielki galerii „Les Enluminures”, która podjęła decyzję o zwrocie tego niezwykle cennego zabytku piśmiennictwa.

To już piąta cenna książka odzyskana dla Uniwersytetu Wrocławskiego dzięki pracy dr. Antoine’a Haakera. Kodeks augustyński jest jednak wyjątkowy z dwóch powodów.

Po pierwsze, wszystkie dotychczas odzyskane księgi pochodziły spoza Śląska. Ten rękopis natomiast powstał właśnie na Śląsku i stanowi autentyczne świadectwo śląskiego piśmiennictwa. Został napisany w XV wieku przez Andrzeja ze Złotoryi, zakonnika z Kartuzji pod Legnicą.

Po drugie, niezmiernie cieszy nas, że wkrótce będziemy mogli przywrócić kodeksowi jego dawny wygląd, uzupełniając brakujące karty z tekstami św. Augustyna oraz odtwarzając oryginalną oprawę. Dzięki temu rękopis odzyska pełnię swojej historycznej i artystycznej wartości.

Powrót tego zabytku ma ogromne znaczenie dla badań nad kulturą książki, średniowieczną teologią oraz dziejami piśmiennictwa na Śląsku. Jego ponowne włączenie do zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu otwiera nowe możliwości badawcze i umożliwia kontynuowanie prac nad dokumentowaniem losów utraconych dóbr kultury regionu.

Pełną historię odnalezienia, identyfikacji i powrotu manuskryptu zaprezentuje dr Antoine Haaker podczas wykładu z cyklu Colloquia Bibliologa Wratislaviensia, który odbędzie się 24 lutego o godzinie 13:00 w sali konferencyjnej nr 4 Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu.

Będzie to wyjątkowa okazja, aby poznać nie tylko losy samego rękopisu, lecz także kulisy pracy badawczej, która umożliwiła jego odzyskanie.

Serdecznie zapraszamy wszystkich zainteresowanych historią książki, kulturą regionu oraz niezwykłymi dziejami średniowiecznych manuskryptów.

Link do zapisów na wydarzenie: https://forms.office.com/e/Ufhg74GWC1

Zdjęcia: Grzegorz Pawlik BUWr

Opracowanie tekstu przy współudziale dr Antoine’a Haakera: Oddział Infrastruktury i Wizerunku BUWr